5. Schadelijkheid houtstook erg onderschat

De schadelijkheid van particuliere houtstook wordt in het Schone Lucht Akkoord van de overheid nog erg onderschat.

Zie de wetenschappelijke feiten op een rij:

Secundair organisch fijnstof wordt nu niet meegerekend

Secundair organisch fijnstof (PM2,5) wordt nu niet aan houtstook toegewezen1 2 3. Dit ontstaat in de lucht door oxidatie en condensatie van vluchtige stoffen uit houtrook zodat het primaire PM2,5 nog 3 tot 5 keer toeneemt, meer naarmate de luchtvochtigheid hoger is.

WHO-norm voor PAK blijkt achterhaald

Huidige WHO-norm voor PAK blijkt achterhaald volgens onderzoekers en de WHO zelf4. Deze norm is uitsluitend gebaseerd op benzo(a)pyreen en op longkanker. Inmiddels zijn er veel meer PAK gevonden die sterk kankerverwekkend zijn en PAK-mengsels veroorzaken veel meer schade dan alleen longkanker. De 16 bekende PAK blijken slechts 1% deel uit te maken van alle PAK-verbindingen die bij verbrandingsprocessen ontstaan, met name uit hout en steenkool. De overige 99% zijn even giftig en 10-13 keer meer kankerverwekkend dan benzo(a)pyreen, volgens recent onderzoek5.

PAK-mengsels blijken niet alleen kankerverwekkend maar de geoxideerde PAK blijken ook de belangrijkste bron te zijn van het oxidatieve potentieel in het Europese PM2,5, volgens Europees onderzoek6 7. Deze oxidatieve schade aan (afweer)cellen en DNA wordt gezien als het belangrijkste schademechanisme van het PM2,5, naast de (veroorzaakte) ontstekingsreacties, ook volgens TNO8. PAK in PM2,5 veroorzaken dus ook alle eerder beschreven aandoeningen als gevolg van PM2,5. Zie Kennisbank 2. De EU-norm voor benzo(a)pyreen is 10 keer ruimer dan die van de WHO en is nu medebepalend voor de grens van het STAB waarbij houtkachels overlast veroorzaken (Stichting Advisering Bestuursrechtspraak)9.

Schade door hyperlokale belasting houtstook wordt onderschat

Schade door de hyperlokale belasting van mensen door PM2,5 uit houtstook wordt onderschat omdat de locatie en frequentie van stoken bij de overheid onbekend is. Dit wordt geschat en uitgemiddeld per vierkante kilometer. Het Californische Milieuagentschap10 toont aan dat deze concentraties niet overeenkomen met de gemeten concentraties uit houtstook. Windsnelheid en windrichting voorspellen deze concentraties ook slecht als gevolg van de wervelingen door huizen en bomen. Onderzoek naar blootstelling aan PAK-concentraties door houtstook liet ook nauwelijks een verband zien met de windkracht: een R2 waarde van 0,105 is heel weinig bij een schaal van 0 tot 1. 11 Deze miskwalificaties van de toegekende PM2,5 belasting verstoort en verkleint het gevonden effect van PM2,5 op ziekte en sterfte. Van NO2 uit het verkeer en de industrie zijn de locaties wel exact bekend en worden de autopassages regelmatig gemeten. Het RIVM vond in haar recente onderzoek dan ook een 3,6 keer lagere sterfte door kortdurende PM2,5-belasting dan de WHO en andere onderzoekers12.

Toename houtgebruik door hoge gasprijs wordt ook onderschat

Toename van het houtgebruik door de hogere gasprijs wordt ook onderschat. Het aantal bedrijven dat brandhout verkoopt bij de Kamer van Koophandel is vrijwel verdubbeld volgens Pointer13 maar in het kachelmodel van TNO14 is het houtverbruik slechts met 17% verhoogd. TNO gaf zelf eerder een toename van 50% aan.15 De PM2,5- en PAK-uitstoot uit houtstook kunnen dus veel hoger uitvallen. Wanneer ook het secundaire PM2,5 en de vele PAK worden meegeteld, kan houtstook in het Pointer onderzoek wel eens de hoogste gezondheidsschadekosten veroorzaken16.

  1. https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2010365117 Secundair PM2,5 verhoogt het primaire PM2,5 met een factor 3 tot 5. ↩︎

  2. https://acp.copernicus.org/articles/12/8499/2012/acp-12-8499-2012.pdf Slotzin Abstract: ‘We kunnen de winterniveaus van organische aerosol (PM2,5) in Europa niet reproduceren, en er zijn veel aanwijzingen dat de huidige emissieregistraties de uitstoot door particuliere houtstook in grote delen van Europa aanzienlijk onderschatten.’ ↩︎

  3. https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2023-0383.pdf (pg 32) en https://apps.rivm.nl/sla/gcn-tool/#GM0344 (klik bij SFS2,5 = secundair PM2,5) Aan sfeerhaarden wordt geen secundaire organische aerosolen (PM2,5) toegekend. Aan landbouw, verkeer en industrie worden wel veel secundaire anorganische zouten toegekend, afkomstig uit in waterdruppeltjes opgelost NO2, SO2 en NH4 dat de zouten ammoniumnitraat en -sulfaat vormt. Deze kunnen volgens bron 6 weinig oxidatieve schade geven i.t.t. secundair geoxideerde PAK in het PM2,5 uit houtstook dat juist de belangrijkste bron is voor de oxidatieve schade gezien bij PM2,5. Ook in https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2023-0383.pdf (pg 32) blijkt dat er geen secundair organische PM2,5 aan houtstook wordt toegewezen. ↩︎

  4. https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/350636/9789289056533-eng.pdf (pg vii-viii en op basis van literatuur tot 2/2019) ‘… huidige PAK/BaP norm waarschijnlijk niet juiste indicator voor PAK-mengsels’ en ‘… beschermt onvoldoende tegen niet-carcinogene effecten zoals cardiorespiratoire ziekten en ontwikkelings- en gedragsstoornissen bij kinderen’. ↩︎

  5. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0048969724077891 (Abstract 3/4 deel) ‘The genotoxicity of PAC mixtures in Extractable Organic Matter of combustion particles was estimated to be 10–13 times that of benzo[a]pyrene’. Introduction (3e alinea, de op twee na laatste zin): ‘However, a recent study shows that the 16 priority PAC account for <1 % of the overall PAC mixtures in extractable organic matter (EOM) in combustion particles’. ↩︎

  6. https://www.nature.com/articles/s41586-020-2902-8 (Abstract 3/4 deel) ‘We find that secondary inorganic components, crustal material and secondary biogenic organic aerosols control the mass concentration of particulate matter. By contrast, oxidative potential concentration is associated mostly with anthropogenic sources, in particular with fine-mode secondary organic aerosols largely from residential biomass burning and coarse-mode metals from vehicular non-exhaust emissions’. Ook overgangsmetalen uit de niet-uitlaat emissies van het wegverkeer hebben oxidatief potentieel maar bevinden zich vooral in het grovere PM2,5-10 met minder impact op de lagere luchtwegen. ↩︎ ↩︎ ↩︎

  7. https://acp.copernicus.org/articles/23/14255/2023/ Hongaars onderzoek bevestigt dat in het stookseizoen het oxidatieve potentieel van het PM2,5 “ondubbelzinnig wordt gedomineerd door houtstook”. Daarbuiten wordt het voornamelijk bepaald door wegverkeer en metalen in de niet-uitlaat emissies, aangevuld door olie verbranding. ↩︎

  8. https://publications.tno.nl/publication/34639645/LOr5Nr/TNO-2022-fijnstof.pdf (pg 11) Oxidatieve schade door PM. ↩︎

  9. https://stab.nl/wp-content/uploads/2019/11/STAB-Kennisdocument-Houtstook-september-2019.pdf (pg 53). ↩︎

  10. https://ww2.arb.ca.gov/sites/default/files/classic/research/apr/past/07-308.pdf (Abstract pg xii en Conclusions pg xiv) Geen van de modellen leverden een goede voorspelling van de gemeten PM2,5 concentraties. ↩︎

  11. https://zenodo.org/records/18614212 (pg 2) Publiekssamenvatting ‘PAK blootstelling door houtstook’. ↩︎

  12. https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/2025-0132.pdf (pg 32, tbl 2.4) Sterfte door PM2,5 is 3,6 zo laag als WHO ↩︎

  13. https://pointer.kro-ncrv.nl/ggd-houtrook-is-zeer-zorgelijk-voor-volksgezondheid (Alinea 3) ↩︎

  14. https://www.pbl.nl/system/files/document/2025-03/pbl-2025-tno-prognoses-van-energie-en-emissies-van-houtkachels-en-haarden-in-woningen-tot-2040-5862.pdf (Samenvatting pg 3, 2e alinea) De hoge gasprijzen in 2021 en 2022 hebben geleid tot het stoken van meer hout en hiervoor is ingeschat dat de houtconsumptie is gestegen met 6% in 2021 t.o.v. 2020 en 11% in 2022 t.o.v. 2021 met in totaal 17% meer houtgebruik op basis van nieuwsberichten. (Het CBS vergeleek het gebruik in 2023 t.o.v. 2022 en kan dus die 17% van TNO niet bevestigen.) ↩︎

  15. https://www.tno.nl/nl/newsroom/insights/2023/03/extra-beleid-dreigt-overlast-houtrook/ TNO geeft aan dat tussen 2021 en 2025 het houtgebruik met 50% stijgt. ↩︎

  16. https://pointer.kro-ncrv.nl/ongezonde-lucht-kost-nederland-18-miljard-landbouw-grootste-boosdoener en https://www.duurzaam-ondernemen.nl/ongezonde-lucht-kost-nederland-18-miljard-landbouw-grootste-boosdoener/ Consumenten met vnl. houtstook (volgens RIVM 26,5% bijdragend aan PM2,5) en vuurwerk (5% bijdragend aan PM2,5) staan op plaats 3 met 1,376 miljard onkosten. Bij toekenning van secundair PM2,5 (3-5 keer meer PM2,5, reken 4 keer) en 50% meer houtgebruik (i.p.v. 17% dus 1,3 keer meer) zonder de bijdrage vuurwerk, dan kost houtstook de maatschappij: 4 x 1,3 x 26,5/(26,5 + 5) x 1,376 = 6,0 miljard. Houtstook staat dan op plaats 2, achter landbouw met 7,1 miljard en voor verkeer/vervoer/werkvoertuigen met 5,3 miljard. Daarbij is niet meegerekend dat PM2,5 uit landbouw weinig oxidatieve schade kan geven en houtstook met de meeste PAK de meeste oxidatieve schade (zie bron 6). ↩︎